به آن دو دارند ، به نظر بزرگتر از آن مىنمايند كه واقعا عظمت و اهمّيّت قدرت و اراده و انديشهء انسان را نشناخته باشند و در نتيجه دست و پاى انسان را با زنجير پولادين ساخته شده‌هاى خود انسان بسته و تسليم قدرتپرستان خود كامهء جوامع نمايند آيا بيل و كلنگ ديروزى و كمپيوتر امروزى كه هر دو ساخته - شدهء فكر و دست بشرى است مىتوانند انسان را پيرو خود نموده و حقيقت و كيفيّت اوّليّه و ثانويّهء تاريخ او را بسازند ، ولى خود انسان كه بوجود آورندهء بيل و كلنگ ديروزى و كامپيوتر امروزى مىباشد ، نتواند راهى را كه در پيش گرفته است ببيند و بشناسد و انتخاب كند آيا مفاهيمى مانند دموكراسى بعنوان مبناى اصلى سياست ، حقوق پيرو مردم بعنوان مبناى بهترين حقوق مردمى ، اقتصاد اجتماعى با ارشاد معقول از ناحيهء مديريّتها طرز تفكَّر « خودسازى انسان » در فلسفه‌ها و غير ذلك كه بعنوان عاليترين آرمانهاى بشرى تلقّى شده‌اند ، نمىتوانند تأثير انسان را در تشكيل تاريخ خود اثبات نمايند يك بحث بسيار مهمّى كه در اين مورد بايد در نظر داشت و نبايد مورد غفلت قرار بگيرد اينست كه : 23 - كمّيّت و كيفيّت دخالت و تأثير انسان در تشكيل تاريخ خود چيست و چگونه است تعيين دقيق كمّيّت و كيفيّت دخالت و تأثير انسان در تشكيل تاريخ خود ، اگر امكانناپذير نباشد ، حدّاقلّ بسيار بسيار دشوار است ، زيرا چنان كه در مباحث اوّليّهء اين رساله گفتيم : هم نظام ( سيستم ) موجوديّت مغزى و روانى انسان در حال انفرادى و اجتماعى و هم نظام اجتماع و محيط و منظومهء شمسى مربوط به كيهان كه در آن زندگى مىكند باز بوده و قابل بستن نيست [ مگر با اعمال قرار داد و قدرت و زور آن هم براى مدّتى در حيطهء اجتماع ] و مسلَّم است كه واحدها و جرياناتى كه در يك نظام ( سيستم ) باز ، مشغول